Skarga powodowa, podobnie jak pozew w postępowaniu przed sądem powszechnym wszczyna postępowanie. Jednak w odróżnieniu od pozwy nie zawiązuje jeszcze postępowania sądowego. Rolą skargi powodowej jest zwrócenie się o posługę sędziego kościelnego i wykazanie jego właściwości oraz tego, że są słuszne podstawy do wszczęcia postępowania przed sądem.

Art. 118 Dc

„§1 Przedstawiona skarga powoduje, że Wikariusz sądowy powinien jak najszybciej poprzez dekret ukonstytuować trybunał, zgodnie z art. 49-49."

W procesie małżeńskim rozpoznawanie sprawy prowadzone jest w składzie trzech sędziów.

Kan. 1425 Kpk

„§ 1. Odrzucając przeciwny zwyczaj, trybunałowi kolegialnemu trzech sędziów są zarezerwowane:

(...)

b) węzła małżeńskiego, z zachowaniem przepisów kan. 1686 i 1688; „

Z treścią skargi zazwyczaj zapoznaje się Wikariusz sądowy (Oficjał) lub inna osoba odpowiednio upoważniona i dokonuje sprawdzenia poprawności merytorycznej i formalnej złożonej skargi. Wygląda to podobnie jak w sądzie państwowym, w którym przewodniczący bada złożony pozew od strony formalnej, czy nie zawiera uchybień i czy został należycie opłacony.

W przypadku stwierdzenia uchybień skarga może zostać odrzucona lub zwrócona w celu uzupełnienia albo poprawienia.

Odrzucenie skargi może nastąpić jedynie w przypadku, jeśli skarga została złożona przez osobę do tego nieuprawnioną, została skierowana do niewłaściwego sądu, zawiera poważne błędy albo jest pozbawiona podstaw.

Art. 121 Dc

„§1 Skargę powodową można odrzucić wyłącznie:

1^o jeżeli sąd jest niewłaściwy;

2^o jeżeli skarga została wniesiona przez tego, kto nie ma zdolności występowania w sądzie (...);

3^o Jeżeli nie zachowano art. 116§1, n. 1-4;

4^o jeżeli roszczenie jest pozbawione jakiejkolwiek podstawy i nie może się zdarzyć, by w trakcie procesu jakaś podstawa się ujawniła (por. kan. 1505§2."

Istnieje jeszcze jeden powód i to bardzo poważny odrzucenia skargi w przypadku, jeśli skarga opiera się na prawdziwych faktach, które nie są podstawą do stwierdzenia nieważności małżeństwa albo jest w sposób oczywisty nieprawdziwa.

Dotyczy to sytuacji, kiedy skarga składana jest tak jak pozew o rozwiązanie małżeństwa. Zawarte w skardze fakty są bezsporne i prawdziwe, jednak są one nieistotne z uwagi na przyczyny, które mogą być podniesione, a które jedynie mogą być podstawą stwierdzenia nieważności małżeństwa.

Art. 122 Dc

„Brakuje podstaw do przyjęcia skargi powodowej, jeśli fakt, na którym opiera się zażalenie, nawet, gdy jest we wszystkim prawdziwy, ale całkowicie niewłaściwy do orzeczenia nieważności małżeństwa, lub gdy fakt może spowodować nieważność małżeństwa, ale nieprawdziwość jego jest oczywista."

Zwrócenie skargi jest również odrzuceniem przez trybunał, jednak jego istota jest zbliżona do wezwania w celu usunięcia braków w postępowaniu cywilnym. Strona składająca skargę może w takiej sytuacji dokonać uzupełnienia i usunięcia błędów, jakie zostały zawarte w skardze i złożyć ją ponownie.

Art. 123 Dc

„Jeżeli skarga jest odrzucona z powodu wad, które mogą być poprawione, a które powinny być wskazane w dekrecie odrzucającym, powód po ich usunięciu może ponownie wnieść skargę."

Na odrzucenie skargi przysługuje zażalenie, czyli w języku kanonicznym rekurs, który należy złożyć w ciągu 10 dni użytecznych. (art. 124 Dc, Kan. 1505§4 Kpk)

Po złożeniu skargi sąd ma miesiąc na zajęcie się nią. Po upływie tego czasu powód ma prawo do interwencji w sprawie skargi. Jeżeli jednak dalej sąd milczy, to po upływie dalszych 10 dni użytecznych domniemywa się, że skarga została przyjęta i rozpoczęła swój byt prawny. Należy pamiętać, że przyjęcie skargi z mocy prawa, na skutek milczenia sądu pomimo ponaglenia ma zastosowanie jedynie w przypadku skargi sporządzonej poprawnie, to jest takiej, która nie wyczerpuje dyspozycji art. 121§1 Dc.

Art. 125 Dc

„Jeżeli sędzia w ciągu miesiąca od złożenia skargi powodowej nie wyda dekretu, mocą którego przyjmuje lub odrzuca skargę, strona zainteresowana może domagać się, by sędzia wypełnił swoje zadanie; jeżeli mimo to sędzia milczy, to po upływie bezużytecznych dziesięciu dni od złożenia prośby, jeżeli zgodnie z prawem została złożona, uważa się skargę za przyjętą (por. kan. 1506)."

Wniesienie skargi powoduje próbę wszczęcia postępowania mediacyjnego, które ma za zadanie „uratowanie" małżeństwa o ile to możliwe. Zazwyczaj jest to działanie jedynie proforma z uwagi na to, że małżonkowie kanoniczni, a rozwiedzeni cywilnie, poukładali na nowo sobie życie i nie jest to w żaden sposób możliwe. Jednak sędzia musi podjąć stosowne kroki i odnotować to w aktach sprawy.

Kan. 1476 Kpk

„Sędzia, zanim przyjmie sprawę i ilekroć dostrzeże nadzieję dobrego wyniku, powinien zastosować środki pastoralne, by małżonkowie, jeżeli to możliwe, zostali doprowadzenia do uważnienia małżeństwa i do wznowienia wspólnego życia małżeńskiego."