Zakres udzielanej przez Sądy Rejonowe Pracy i Ubezpieczeń Społecznych ochrony w zakresie spraw, które zostały mu przekazane do rozpoznawania, a które dotyczą stosunku pracy oraz ubezpieczeń społecznych.

Właściwość i zakres spraw podlegających rozpoznawaniu przez sądy określana jest poprzez ustalenie właściwości miejscowej i rzeczowej. Zakres spraw określa art. 16 i 27 kpc. Czyli udziela odpowiedzi na pytanie: Do jakiego sądu należy się udać w tej, konkretnej sprawie.

Sąd rejonowy dzieli się na wydziały. W zależności od lokalizacji sądu rejonowego może zostać utworzony jeden z wydziałów:

Wydział pracy.

Wydział sądu rejonowego do rozpoznawania spraw z zakresu prawa pracy.

Wydział pracy i ubezpieczeń społecznych.

Wydział sądu rejonowego, mieszczącego się w miejscowości w której działa sąd okręgowy lub, w mieście na prawach powiatu. Wydział sądu rejonowego do rozpoznawania spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych.

Właściwość miejscowa

Właściwość miejscowa określa, z jakiego obszaru sprawy będą rozpoznawane przez sąd pierwszej instancji. Ustalenie, który sąd jest właściwy z uwagi na miejsce zamieszkania lub siedziby podmiotu zbiorowego jest kluczowe dla rozpoczęcia czynności przed sądem. Ustalenie właściwego sądu opiera się na zasadzie, według której właściwym do rozpoznania sprawy jest sąd właściwy dla pozwanego (art. 27§1 kpc). Jednak jak w przypadku każdej zasady tak i tu są pewne odstępstwa. Właściwość przemienna i wyłączna. Więcej na ten temat art. 31 - 46 kpc.

W sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych dokonano pewnej modyfikacji poprzez wprowadzenie miejsca wykonywania pracy (art. 461§1 kpc).

Art. 461§1 kpc „ Powództwo w sprawach z zakresu prawa pracy może być wytoczone bądź przed sąd właściwości ogólnej pozwanego, bądź przed sąd, w którego okręgu praca jest, była lub miała być wykonywana, bądź też przed sąd, w którego okręgu znajduje się zakład pracy.

§ 2. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych właściwy do rozpoznania sprawy jest sąd, w którego okręgu ma miejsce zamieszkania strona odwołująca się od decyzji wydanej przez organ rentowy, chyba że przepis odrębny stanowi inaczej.

§ 2¹. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, w których wniesiono odwołanie od decyzji Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, wojskowego organu emerytalnego albo organu emerytalnego właściwego w stosunku do funkcjonariuszy Służby Więziennej, właściwy jest sąd, w którego okręgu ma siedzibę ten organ.

§ 2². W sprawach, w których nie można określić właściwości sądu według przepisów paragrafów poprzedzających, jak również w sprawach, w których ubezpieczony zamieszkały na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej otrzymuje świadczenie wypłacane przez wyznaczoną przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jednostkę organizacyjną tego Zakładu, właściwy jest sąd, w którego okręgu ma siedzibę organ rentowy."

Czyli można szukać rozstrzygnięcia w sądzie, w którego rejonie działania nie ma siedziby lub zamieszkania pracodawca, jednak w tym rejonie była wykonywana praca lub miała być wykonywana.

Dokonując wyboru sądu w piśmie procesowym powinno się krótko uzasadnić, dlaczego ten sąd a nie inny. Brak uzasadnienia nie jest uchybieniem.

Właściwość rzeczowa

Właściwość rzeczowa określa, jaki zakres spraw został oddany do jurysdykcji sądów rozpoznających sprawy w określonej instancji. W przypadku sądów rejonowych zastosowanie ma art. 16 i 17 kpc.

Art. 16 kpc „Sądy rejonowe rozpoznają wszystkie sprawy z wyjątkiem spraw, dla których zastrzeżona jest właściwość sądów okręgowych."

Zakres spraw wyłączonych z kompetencji sądów rejonowych określa art. 17 kpc „Do właściwości sądów okręgowych należą sprawy:

1) o prawa niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe oprócz spraw o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka, o unieważnienie uznania dziecka oraz o rozwiązanie przysposobienia,

2) o ochronę praw autorskich i pokrewnych, jak również dotyczących wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych oraz o ochronę innych praw na dobrach niematerialnych,

3) o roszczenia wynikające z prawa prasowego,

4) o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych, a w postępowaniu w sprawach gospodarczych sto tysięcy złotych, oprócz spraw o alimenty, o naruszenie posiadania i o zniesienie wspólności majątkowej między małżonkami oraz spraw o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

4¹) o wydanie orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale spółdzielni.

4²) o uchylenie, stwierdzenie nieważności albo o ustalenie nieistnienia uchwał organów osób prawnych lub jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną,

4³) o zapobieganie i zwalczanie nieuczciwej konkurencji."

Podobnie jak w przypadku właściwości miejscowej tak i w przypadku właściwości rzeczowej modyfikacji uległ zakres spraw związanych z prawem pracy i ubezpieczeń społecznych, które zostały przekazane do wyłącznej jurysdykcji sądów rejonowych.

Art. 461§1¹ "Do właściwości sądów rejonowych, bez względu na wartość przedmiotu sporu, należą sprawy z zakresu prawa pracy o ustalenie istnienia stosunku pracy, o uznanie bezskuteczności wypowiedzenia stosunku pracy, o przywrócenie do pracy i przywrócenie poprzednich warunków pracy lub płacy oraz łącznie z nimi dochodzone roszczenia i o odszkodowanie w przypadku nieuzasadnionego lub naruszającego przepisy wypowiedzenia oraz rozwiązania stosunku pracy, a także sprawy dotyczące kar porządkowych i świadectwa pracy oraz roszczenia z tym związane."

Właściwość rzeczowa sądu rejonowego w sprawach z zakresu prawa pracy dotyczy w szczególności spraw o:

- ustalenie istnienia stosunku pracy,

- ustalenie nieistnienia stosunku pracy,

- uznanie bezskuteczności wypowiedzenia stosunku pracy,

- przywrócenie do pracy,

- przywrócenie poprzednich warunków pracy,

- przywrócenie poprzednich warunków płacy,

- roszczenia związane ze stosunkiem pracy (o zapłatę wynagrodzenia),

- odszkodowanie za niezasadne zwolnienie,

- naruszenie przepisów o wypowiedzeniu,

- rozwiązanie stosunku pracy,

- zastosowanie kar porządkowych,

- świadectwo pracy,

- inne roszczenia związane ze stosunkiem pracy.

Szczegółowe wyliczenie spraw, jakie podlegają rozpatrywaniu przez sady rejonowe w I instancji z zakresu ubezpieczeń społecznych znajduje się w art. 477⁸§2 kpc.

Art. 477⁸§2 kpc" § 2. Do właściwości sądów rejonowych należą sprawy:

1) o zasiłek chorobowy, wyrównawczy, opiekuńczy, macierzyński, porodowy, pogrzebowy, rodzinny oraz o dodatki do zasiłku rodzinnego,

2) o świadczenie rehabilitacyjne,

3) o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, wypadku w drodze do pracy lub z pracy, wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, wypadku lub choroby zawodowej pozostającej w związku z czynną służbą wojskową albo służbą w Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu Wojskowego, Służbie Wywiadu Wojskowego, Centralnym Biurze Antykorupcyjnym, Straży Granicznej, Biurze Ochrony Rządu, Służbie Więziennej, Państwowej Straży Pożarnej i Służbie Celnej,

4) o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności,

5) (uchylony),

6) o świadczenie z tytułu funduszu alimentacyjnego."

Kodeks postępowania cywilnego dokładnie definiuje zakres spraw z prawa pracy i ubezpieczeń społecznych oraz strony stosunku prawnego w art. 476.

Art. 476 kpc

„§ 1. Przez sprawy z zakresu prawa pracy rozumie się sprawy:

1) o roszczenia ze stosunku pracy lub z nim związane,

1¹) o ustalenie istnienia stosunku pracy, jeżeli łączący strony stosunek prawny, wbrew zawartej między nimi umowie, ma cechy stosunku pracy,

2) o roszczenia z innych stosunków prawnych, do których z mocy odrębnych przepisów stosuje się przepisy prawa pracy,

3) o odszkodowania dochodzone od zakładu pracy na podstawie przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

§ 2. Przez sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych rozumie się sprawy, w których wniesiono odwołanie od decyzji organów rentowych, dotyczących:

1) ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia rodzinnego,

2) emerytur i rent,

3) (uchylony),

4) innych świadczeń w sprawach należących do właściwości Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

5) odszkodowań przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskowa, albo służbą w Policji lub Służbie Więziennej.

§ 3. Przez sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych rozumie się także sprawy wszczęte na skutek niewydania przez organ rentowy decyzji we właściwym terminie, a także sprawy, w których wniesiono odwołanie od orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności oraz sprawy o roszczenia ze stosunków prawnych między członkami otwartych funduszy emerytalnych a tymi funduszami lub ich organami.

§ 4. Przez organy rentowe rozumie się:

1) jednostki organizacyjne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, właściwe do wydawania decyzji w sprawach świadczeń,

2) kolejowe jednostki organizacyjne,

3) wojskowe organy emerytalne oraz organy emerytalne resortów spraw wewnętrznych i sprawiedliwości, a także inne organy wojskowe i organy resortów spraw wewnętrznych i sprawiedliwości, - właściwe do wydania decyzji w sprawach o których w § 2, a także Prezesa

Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego.

§ 5. Przez użyte w niniejszym dziale określenie

1) pracownik - rozumie się również:

a) członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej, osobę świadczącą pracę na podstawie umowy o pracę nakładczą oraz członków rodziny i spadkobierców pracownika, członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej i osoby świadczącej pracę na podstawie umowy o pracę nakładczą, a także inne osoby, którym z mocy odrębnych przepisów przysługują roszczenia z zakresu prawa pracy,

b) osobę dochodzącą od zakładu pracy odszkodowania lub ustalenia uprawnień do świadczeń na podstawie przepisów o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych,

2) ubezpieczony - rozumie się osobę ubiegającą się o:

a) świadczenie z ubezpieczeń społecznych lub z ubezpieczenia rodzinnego albo o emeryturę lub rentę,

b) ustalenie istnienia bądź nieistnienia obowiązku ubezpieczenia, jego zakresu lub wymiaru składki z tego tytułu,

c) świadczenia w sprawach należących do właściwości Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

d) odszkodowanie przysługujące w razie wypadku i choroby pozostającej w związku ze służbą wojskową albo służbą w Policji lub w Służbie Więziennej."

Koszty sądowe

Sprawy z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych podlegają unormowaniom zawartym w ustawie z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. 2005 nr 167, poz. 1398)

Wysokość opłat została określona w Rozdziale 3 „Sprawy z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych"

„Art. 35.

1. W sprawach z zakresu prawa pracy pobiera się opłatę podstawową w kwocie 30 zł wyłącznie od apelacji, zażalenia, skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Jednakże w sprawach, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa kwotę 50.000 złotych, pobiera się od wszystkich podlegających opłacie pism procesowych opłatę stosunkową.

2. Pracownik i pracodawca uiszczają opłatę podstawową od pism podlegających opłacie wymienionych w ust. 1, także w sprawie o ustalenie istnienia stosunku pracy wytoczonej z powództwa inspektora pracy.

Art. 36.

W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i w sprawach odwołań rozpoznawanych przez sąd pracy i ubezpieczeń społecznych pobiera się opłatę podstawową w kwocie 30 złotych wyłącznie od apelacji, zażalenia, skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia."

Z opłatami sądowymi wiążą się następujące zapisy ustawy:

„Art. 13.

Opłatę stosunkową pobiera się w sprawach o prawa majątkowe; wynosi ona 5 % wartości przedmiotu sporu lub przedmiotu zaskarżenia, jednak nie mniej niż 30 złotych i nie więcej niż 100 000 złotych.

Art. 96.

1. Nie mają obowiązku uiszczenia kosztów sądowych:

4) pracownik wnoszący powództwo lub strona wnosząca odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, z zastrzeżeniem art. 35 i art. 36;

8) inspektor pracy oraz związki zawodowe w sprawach z zakresu prawa pracy;

Art. 97.

W toku postępowania w sprawach z zakresu prawa pracy o roszczenia pracownika wydatki obciążające pracownika ponosi tymczasowo Skarb Państwa. Sąd pracy w orzeczeniu kończącym postępowanie w instancji rozstrzyga o tych wydatkach, stosując odpowiednio przepisy art. 113, z tym że obciążenie pracownika tymi wydatkami może nastąpić w wypadkach szczególnie uzasadnionych.

Art. 98.

W toku postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych wydatki ponosi Skarb Państwa."